Kamu Yatırımlarında Milat: KÖİ Projelerinde Yerli Malı Zorunluluğu ve Engelsiz Mimari Dönemi

Türkiye’nin kamu harcamalarında mali disiplini sağlamak, cari açığı kalıcı olarak düşürmek ve yerli sanayiyi ayağa kaldırmak amacıyla kamu ihale ve inşaat ekosisteminde köklü bir reform hayata geçiriliyor. Yayımlanan 2027-2029 Dönemi Kamu Yatırım Programı Hazırlıkları Genelgesi ile birlikte, devletin kasasından çıkan her kuruşun ve Kamu-Özel İş Birliği (KÖİ) modeliyle yürütülen tüm mega projelerin oyun kuralları baştan yazıldı. Yeni dönemde hem KÖİ projelerinde hem de merkezi bütçeli kamu yatırımlarında “yerli malı kullanılması” bir tavsiye olmaktan çıkıp bağlayıcı bir öncelik haline getirildi.

Bir mimar ve kamu ihale mevzuatı analisti olarak; hastanelerden köprülere, adliye saraylarından üniversite kampüslerine kadar milyarlarca liralık dev şantiyelerde artık ithal malzeme saltanatının sonuna gelindiğini görmekten büyük bir memnuniyet duyuyoruz. Yeni genelge sadece yerlileşmeyi değil, aynı zamanda ÇED onayını, engelsiz mimariyi (evrensel tasarım) ve kadın istihdamını da kamu projelerinin merkezine koyuyor. Gelin, kamu yatırımlarındaki bu tarihi paradigma değişimine ve inşaat sektörüne getireceği yeni standartlara birlikte bakalım.

KÖİ Projelerine Katı Disiplin: Yerli Malı, ÇED ve Risk Analizi Şartı

Geçmiş yıllarda Kamu-Özel İş Birliği (KÖİ) projelerinde kullanılan yabancı menşeili elektromekanik ekipmanlar, ithal cephe kaplamaları ve döviz bazlı sözleşmeler kamu maliyesine ciddi yükler getirmişti. Yayımlanan yeni çerçeve ile bu model, kamu kaynaklarının kullanımından daha yüksek bir harcama etkinliği sağladığı kanıtlanmadıkça kullanılamayacak.

Cumhurbaşkanlığı iznine sunulacak KÖİ projeleri için şu katı şartlar getirildi:

• Ön Yapılabilirlik ve Harcama Getirisi Etüdü: Projelerin teknik, finansal, ekonomik, sosyal ve hukuki yapılabilirlik analizleri eksiksiz hazırlanacak; öngörülen katkı payı, doğrudan ödeme ve kamu garantilerinin risk analizleri kuruşu kuruşuna hesaplanacaktır.
• ÇED Şartı Olmadan Teklif Edilemez: İlgili mevzuat gerektiriyorsa, “ÇED Olumlu Belgesi” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararı kesinleşmeden hiçbir proje yatırım programına sunulamayacaktır.
• Yerli Sanayi Zorunluluğu: Şantiyede kullanılacak çelikten çimentoya, mekanik tesisattan aydınlatma armatürlerine kadar yerli üretim yapan Türk sanayicilerine doğrudan öncelik verilecektir.

Mimarlıkta Sosyal Devrim: “Engelsiz Kamu Yerleşkeleri”

Yeni genelgenin en insani ve çağdaş boyutu, kamu binalarının fiziksel tasarımına getirilen yasal standartlardır. 2027-2029 döneminde Engelliler Kanunu hükümleri gereğince Evrensel Tasarım (Universal Design) ilkeleri harfiyen uygulanacaktır:

• Yeni Projelerde Sıfır Engel: Sıfırdan projelendirilecek tüm kamu binaları; tekerlekli sandalye rampaları, hissedilebilir sarı yüzeyler, sesli yönlendirme sistemleri ve engelli asansörleri olmadan yapı ruhsatı ve ihale onayı alamayacaktır.
• Mevcut Binalara Dönüşüm Mecburiyeti: Eski kamu binalarının revizyon ve tadilat bütçeleri, bu yapıların engelli vatandaşların erişilebilirliğine uygun hale dönüştürülmesi şartıyla serbest bırakılacaktır.
• Kadınların Güçlenmesi ve İSG Standartları: Yatırım projelerinin planlama ve inşaat aşamalarında kadın istihdamını destekleyecek modeller ve şantiyelerde sıfır iş kazasını hedefleyen uluslararası İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) kriterleri zorunlu tutulacaktır.

Arsa Karşılığı Bina Modeli ve Finansal Kiralama (Leasing)

Kamunun bina ve hizmet tesisi ihtiyacını karşılarken bütçeden nakit çıkışını sınırlayacak akılcı gayrimenkul modelleri de programa resmen dahil edildi:

• Arsa Karşılığı Kamu Binaları: Kamu kurumları, atıl durumdaki Hazine arazilerini ve gayrimenkullerini TOKİ’ye ya da özel yüklenicilere devrederek, karşılığında anahtar teslim modern hizmet binaları ve tesisler ürettirebilecek. Bu projeler toplam kamu yatırım tavanını delmeden envantere katılacaktır.
• Satış Tipi Finansal Kiralama: Finansman modeli olarak finansal kiralama (leasing) seçildiğinde, yatırım malının toplam değeri kiralamanın başladığı ilk yılın yatırım programında ödenek olarak gösterilecek; sonraki yıllarda bütçeye ek yük getirilmeyecektir. Faaliyet tipi kiralamalar ise program dışı bırakılacaktır.

Bölgesel Kalkınma ve Valiliklerin Koordinasyon Gücü

Ankara’dan masa başında yapılan ve yerelin ihtiyaçlarıyla örtüşmeyen proje dönemine son veriliyor. Özelleştirme kapsamındaki kuruluşların teklifleri Özelleştirme İdaresi Başkanlığı ve Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı süzgecinden geçirilecek.

Bölge Kalkınma İdareleri (GAP, DOKAP, KOP, DAP), yerel paydaşlarla hazırladıkları eylem planlarını önceliklendirerek merkeze sunarken; Valilikler bünyesindeki İl Koordinasyon Kurulları, şehirlerin gerçek ihtiyaçlarına göre projeleri filtreleyecek ve onay vermediği hiçbir yatırım ilgili bakanlığa iletilemeyecektir.

Mimar İdris YAĞMAHAN’ın Editöryal Yorumu: “Milli Sanayi ve İnsani Mimari El Ele”

Değerli sektör paydaşları, müteahhitler ve meslektaşlarım; 2027-2029 Kamu Yatırım Genelgesi, Türkiye’nin inşaat vizyonunu “gösterişten verimliliğe, ithalata bağımlılıktan milli sanayiye” geçiren tarihi bir manifestodur.

Yıllarca kamu binalarının şartnamelerine yazılan yabancı marka marka asansörler, ithal seramikler veya İtalyan cephe kaplamaları cari açığımızı kanatırken yerli sanayicimizi küstürmüştü. Artık devlet kendi yatırımlarında Türk malına sahip çıkıyor. Bunun yanı sıra bir kamu binasının kapısından engelli bir vatandaşımızın tek başına, kimseden yardım almadan girebilmesini şart koşmak, mimarlık mesleğinin asıl onurudur.

Kamu ihale mevzuatındaki bu yapısal dönüşümleri, inşaat şartnamelerini ve sürdürülebilir gayrimenkul politikalarını en yetkin teknik analizlerle takip etmek için SerMimar.Net portalından ayrılmayın.