Sektörde En Çok Arananlar: Kolonsuz Yığma Binalar Depremde Güvenli mi? (Yönetmelik ve Uzman Rehberi)

Özellikle Anadolu’da, köylerde veya büyükşehirlerin eski kentsel sit alanlarında sıklıkla karşılaştığımız “Geleneksel Yapı” olarak adlandırılan binaların birçoğu yığma sistemle inşa edilmiştir. Bir ev satın alırken, tadilat yaparken veya kentsel dönüşüme girerken vatandaşların internette en çok aradığı o kritik soru şudur: “Bu binanın kolonları yok! Yığma binalar olası bir büyük depreme karşı gerçekten güvenli mi?”

Bu sorunun cevabı tek bir kelimeden çok daha karmaşıktır. Çünkü yığma binaların mühendislik anatomisi, betonarme apartmanlardan tamamen farklı çalışır. Gelin, kolonsuz binaların güvenlik sırlarını, Türkiye’nin acı deprem tecrübelerini ve güncel Deprem Yönetmeliği kurallarını derinlemesine inceleyelim.

Yığma Bina Nedir? (Kolon ve Kirişin Olmadığı Sistem)

Modern betonarme binalarda yükü yatayda kirişler, dikeyde ise kolonlar taşır. Duvarlar ise hiçbir taşıyıcı özelliği olmayan, sadece odaları bölen dolgu malzemeleridir.

Yığma binalarda ise kolon veya kiriş bulunmaz! Taşıyıcı sistemin ta kendisi, harçla üst üste “yığılarak” örülen kalın duvarlardır. Tuğla, briket, kesme taş veya kerpiç kullanılarak örülen bu duvarlar, çatının ve katların tüm yükünü omuzlar ve doğrudan zemine aktarır. Yani yığma bir binada gördüğünüz her duvar, aslında binayı ayakta tutan devasa birer kolondur.

Türkiye’deki Büyük Depremler ve Yığma Binaların Sınavı

Yığma yapıların kaderini belirleyen en büyük özellikleri, esneme paylarının (süneklik) betonarmeye kıyasla çok düşük olmasıdır. Gevrek (kırılgan) bir yapıya sahip oldukları için şiddetli yatay deprem dalgalarında aniden çatlama eğilimi gösterirler.

Geçmişteki acı tecrübelerimize baktığımızda; 1992 Erzincan, 1999 Gölcük (Marmara) ve 2023 Kahramanmaraş depremlerinde yıkılan binaların önemli bir kısmının mühendislik hizmeti almamış, “donatısız” kırsal yığma yapılar olduğu görülmüştür. Ancak ilginç bir detay daha vardır: Aynı depremlerde, köşelerinde ve tavan hizalarında betonarme “hatıl” (kuşak) dönülmüş, kaliteli tuğlayla ve doğru harçla örülmüş, 2 katı aşmayan “Donatılı Yığma” binaların hiçbir ağır hasar almadan ayakta kaldığı da tespit edilmiştir. Yani sorun sistemin kendisinde değil; kurallara uyulmamasındadır.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY-2018) Ne Diyor?

Yığma binalarla ilgili kurallar, 2018 yılında güncellenen Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY) ile son derece sıkı ve net çizgilere oturtulmuştur. Yeni yönetmeliğe göre yığma bir binanın “güvenli” kabul edilebilmesi (veya yeni inşa edilebilmesi) için şu hayati şartlar aranır:

• Kat Sınırlandırması: Yönetmelik, yığma binaların kat sayısını deprem bölgesine göre kesin bir şekilde sınırlar. Deprem riski yüksek bölgelerde yığma binalar bodrum hariç en fazla 2 katlı, düşük riskli bölgelerde ise en fazla 3 katlı olabilir. 4-5 katlı eski yığma binalar doğrudan riskli yapı statüsüne girmeye çok müsaittir.
• Hatıl (Kuşak) Zorunluluğu: Taşıyıcı duvarların üst kotlarında (çatı veya kat hizasında) ve su basman seviyesinde binayı tıpkı bir kemer gibi sımsıkı saran betonarme hatıllar (veya ahşap hatıllar) kullanılması yasal bir zorunluluktur. Bu hatıllar, deprem sarsıntısında binanın duvarlarının dışa doğru patlayarak dağılmasını engeller.
• Duvar Kalınlığı ve Pencere/Kapı Boşlukları: Kullanılacak taşıyıcı tuğlanın cinsi yönetmelikle belirlenmiştir. Ayrıca, taşıyıcı duvarlarda açılacak pencere ve kapı boşlukları gelişigüzel olamaz; duvarın taşıma gücünü zayıflatmamak adına köşelere olan mesafesi ve genişliği yönetmelikle sınırlandırılmıştır.

Yığma Binalarda Yapılan En Ölümcül Tadilat Hatası!

Eğer yığma bir ev satın aldıysanız veya kentsel dönüşüm öncesi mevcut yığma evinizde iç mimari tadilat yapmayı düşünüyorsanız, bilmeniz gereken kırmızı çizgi şudur: Yığma binalarda asla duvar yıkamazsınız!

Betonarme bir evde “Şu duvarı kırdırıp Amerikan mutfak yapayım” diyebilirsiniz, çünkü o duvar sadece bölmedir. Ancak yığma bir evde iki odayı birleştirmek için aradaki duvarı yıkmak veya dış duvara panaromik devasa bir pencere açmak, binanın bacaklarını kesmek anlamına gelir. Yükü taşıyan ana eleman yok edildiği için bina ilk ufak deprem sarsıntısında kendi içine çöker. Deprem yönetmeliği, bu tür taşıyıcı sistem müdahalelerini kesinlikle yasaklar.

Sonuç: Riske Girmeyin, Uzmanına Danışın

“Tüm yığma binalar güvensizdir ve yıkılmalıdır” demek mühendislik açısından haksızlık olur. Kurallara uygun (TBDY-2018 standartlarında) inşa edilmiş az katlı bir yığma yapı, depreme karşı kaya gibi sağlam durabilir. Ancak deniz kumundan yapılmış, üzerine kaçak kat çıkılmış, denizlik veya geniş pencereler açmak uğruna ana duvarları zayıflatılmış eski yığma yapılar her an birer saatli bombaya dönüşebilir.

Eğer yığma bir ev almayı veya mevcut evinizde tadilat yapmayı düşünüyorsanız, ilk yapmanız gereken şey yetkili bir inşaat mühendisliğinden Bina Performans Analizi (Karot ve Rönesans) talep etmektir. Kentsel dönüşüm, ev tadilatı ve yapı güvenliği hakkında güncel mevzuatlar için SerMimar.Net sektör rehberini takip etmeyi unutmayın!